تئوری ذهن (Theory of Mind)؛ کلید درک دنیای پنهان دیگران
آیا تا به حال فکر کردهاید که چرا یک کودک ۳ ساله وقتی قایم میشود، فقط چشمانش را میبندد و فکر میکند چون او شما را نمیبیند، شما هم او را نمیبینید؟ یا چرا کودکان طیف اتیسم در درک شوخی و کنایه با چالش روبرو هستند؟ پاسخ در مفهومی به نام «تئوری ذهن» نهفته است.
تئوری ذهن چیست؟
تئوری ذهن (ToM) توانایی درک این مطلب است که: «دیگران افکار، باورها، نیازها و احساساتی دارند که با مال من متفاوت است.» ما با استفاده از این مهارت، رفتار دیگران را پیشبینی میکنیم و متوجه منظورهای پنهان در پسِ کلمات میشویم.
هرم رشد تئوری ذهن: از تولد تا نوجوانی
رشد این مهارت یک فرآیند پلهپله است. کودک برای رسیدن به بلوغ اجتماعی باید این مراحل را طی کند:
۱. توجه مشترک (قبل از ۲ سالگی)
اولین جرقه زمانی است که کودک به جایی که شما اشاره میکنید نگاه میکند. او میفهمد که شما دارید به چیزی «خارج از ذهن خودتان» توجه میکنید.
۲. درک تفاوت خواستهها (۲ تا ۳ سالگی)
کودک متوجه میشود آدمها علایق متفاوتی دارند. مثلاً: «من کلوچه دوست دارم، اما دوستم شاید سیب دوست داشته باشد.»
۳. اصل «دیدن منجر به دانستن میشود» (۳ سالگی)
این یک مرحله حیاتی است. کودک درک میکند که اطلاعات از طریق حواس (بهویژه بینایی) وارد ذهن میشوند. اگر کسی حادثهای را ندیده باشد، پس از آن اطلاعی ندارد.
• مثال: اگر مامان بیرون اتاق بوده و ندیده که اسباببازی شکست، پس او نمیداند چه کسی آن را شکسته است.
۴. درک باور اشتباه - سطح ۱ (۴ تا ۵ سالگی)
کودک میفهمد که یک نفر میتواند درباره واقعیت، فکر اشتباهی داشته باشد. این مرحله با آزمونهای مشهوری سنجیده میشود.
آزمونهای استاندارد و تمرینات کاربردی
در گفتاردرمانی و در خانه، میتوانیم با این روشها تئوری ذهن را ارزیابی و تقویت کنیم:
الف) آزمایش سالی و آنه (The Sally-Anne Task)
• روش: سالی توپش را در سبد میگذارد و میرود. آنه در غیاب او، توپ را در جعبه قایم میکند. سالی برمیگردد.
• سوال: «سالی برای پیدا کردن توپش، اول کجا را میگردد؟»
• پاسخ: کودک باید بگوید «در سبد» (چون سالی ندیده که توپ جابجا شده). اگر کودک به جعبه اشاره کند، یعنی هنوز در درک دیدگاه دیگری چالش دارد.
ب) بازی «کی میدونه؟» (تمرینِ دیدن = دانستن)
یک خوراکی را داخل یک ظرف کدر بگذارید. در حضور کودک، یکی از اعضای خانواده وارد اتاق میشود و بدون نگاه کردن به ظرف، روی صندلی مینشیند. از کودک بپرسید: «آیا او میداند داخل ظرف چیست؟»
این تمرین به کودک کمک میکند بفهمد دانش دیگران محدود به تجربههای حسیشان است.
ج) آزمون محتوای غیرمنتظره (اسمارتیز)
• روش: یک قوطی اسمارتیز که داخلش مداد است را به کودک نشان دهید.
• سوال: «قبل از اینکه درش رو باز کنیم، فکر میکردی چی توشه؟» و «اگر دوستت بیاد، فکر میکنه چی توشه؟»
• هدف: درک اینکه هم خودش و هم دیگری میتوانند باور اشتباه داشته باشند.
د) استفاده از «حباب فکر» (Thought Bubbles)
درمانگران از حبابهای فکر تصویری استفاده میکنند تا به کودک نشان دهند آنچه در ذهن شخصیت داستان میگذرد، ممکن است با آنچه به زبان میآورد یا واقعیت بیرونی، متفاوت باشد.
تئوری ذهن پیشرفته (سنین مدرسه و نوجوانان)
پس از ۵ سالگی، مهارتها پیچیدهتر میشوند که شامل موارد زیر است:
• باور اشتباه درجه دوم: درک اینکه «علی فکر میکند که سارا فکر میکند...».
• درک احساسات پنهان: فهمیدن اینکه کسی ممکن است ناراحت باشد اما برای رعایت ادب، لبخند بزند.
• درک کنایه و طنز: فهمیدن منظور واقعی گوینده وقتی از کلمات به صورت غیرمستقیم استفاده میکند.
چرا گفتاردرمانی برای تئوری ذهن ضروری است؟
بسیاری از کودکانی که دارای اختلال طیف اتیسم (ASD)، بیشفعالی (ADHD) یا اختلالات زبان هستند، در این مسیر با چالش روبرو میشوند.
نقش گفتاردرمانگر: درمانگر با استفاده از سناریوهای اجتماعی و بازیهای نقشآفرینی (Role Play)، به کودک آموزش میدهد که چگونه نشانههای غیرکلامی (مثل جهت چشمها یا لحن صدا) را رمزگشایی کند و تعاملات اجتماعی موفقتری داشته باشد.
توصیههای نهایی برای والدین
1. بلند فکر کنید: پروسه فکری خود را برای کودک توضیح دهید: «من فکر کردم کلید روی میزه، برای همین رفتم اونجا، اما اشتباه میکردم.»
2. از واژههای ذهنی استفاده کنید: به جای دستور دادن، از کلماتی مثل «حدس میزنم»، «فکر میکنم»، «امیدوارم» و «فراموش کردم» بیشتر استفاده کنید.
